TarihtenEski

Yazan: Nurettin Değirmenci
Elk. Yük. Müh.

Türkiye’de, 12 Eylül döneminde yürürlüğe konan anayasa yerine, yeni bir anayasa ile ilgili çalışmalar ağır-aksak ilerliyor. Ortadoğu tarihinde yasalarla ilgili ayrıntılı çalışmalar yapılmış mıdır acaba?

1 Ağustos 527’de Bizans İmparatoru Justin ölür ve yeğeni Justinian imparator ilan edilir. Justinian dönemimde görkemli yapılar ortaya çıkar. Örneğin, Ayasofya, Justinian döneminde yapılır. Justinian’ın asıl eseri, Roma yasalarını derletip düzenlemesi ve yürürlüğe koymasıdır. Justinian’den sonra Bizans ve 1850’li yıllara kadar Osmanlı dönemlerinde kalıcı olarak yasalarla ilgilenen başka imparator veya sultan bilinmez.

İmparator Justinian 10 bilgeden oluşan bir komisyon kurdurur ve yeni yasaları düzenlemekle görevlendirir. Bu komisyon, İmparator adına, yasalarda istedikleri değişiklikleri yapmaya, tekrarları iptal etmeye, eskimiş olanları yürürlükten kaldırmaya, yenilerini yapmaya yetkili kılınır. Komisyonda, Tribonian ve Theophilus görev alır. Bu dâhilerin katkıları ile yasalar 529 yılında yayınlanır.
Yasaların yayınlanmasından sonra sıra uygulamalara gelir. Uygulamalar, komisyon üyeleri arasında görüş ayrılıklarına neden olur. Her üye kendi yorumunun geçerli olduğunu savunur. Bunun üstüne Elli Karar üstünde çalışırlar. Elli Karar 530 yılında yayınlanır.
İmparator Justinian, yasaları düzenleme konusunda yetenekli bilgelerden yararlanmaya devam eder.

İmparator tarafından Quaestor olarak atanan Tribonian kendine yetenekli insanları seçerek yasaları ve uygulamaları yeni baştan düzenleme işini üstlenir. Komisyon üyeleri, Roma yasalarını ve uygulamalarını okumakla işe başlar. Yaklaşık, 3000.000 satır yazı okurlar. Bu hukuk yazılarından yararlanan komisyon üyeleri, 150.000 satır tutan yeni yasalar yaratırlar. 10 yıl içinde yasalarla ilgili çalışmayı bitirmeyi düşünen komisyon; işi, üç yıldan kısa sürede tamamlar.

Yeni yasalar 534 yılında yürürlüğe konur. Daha önceki tarihlerde yürürlüğe konan yasalar yeni çalışmalara eklenir. Yeni yasaları öğretmek için İstanbul ve Beyrut’ta iki okul görevlendirilir.

Justinian’ın hazırlattığı yasaların merkezinde imparator vardır. İmparator, doğa ve doğaüstü güçlerin temsilcisi olarak, bütün yetkileri elinde tutar.

Eski Roma yasalarında, lider yerine kurumlar öndeydi.
Tribonian’ın başkanı olduğu komisyon 12 yasa kitabı hazırlar.
1.Kitap, yasaların amacı, Hıristiyan hukuku ile ilgiliydi.
2–8. Kitaplar özel haklarla ilgiliydi.
9. Kitap, Ceza yasasıydı.
10–12. Kitaplar yönetim ile ilgiliydi.
Toplam, 4652 yasa hazırlanıp yürürlüğe konur.

Yasalar, uygulamalar ve ekler Latince olarak hazırlanır. O yıllarda, İstanbul’da Yunanca konuşulur ve yazılırdı. Yasaların dilinin Latince olması, okuyucular, yöneticiler için büyük bir engel oluşturur. Kuşkusuz, yasaları okuyacaklar ve görüş bildirecekler soylu sınıfına mensup olanlardı. Soyluların büyük çoğunluğu, Rum, Ermeni, Sırp, Bulgar ve Anadolu kökenli değişik dil konuşan insanlardı. Bilmedikleri dilde hazırlanan yasalara soylular süre içinde yabancı olurlar. Soylular sadece, Justinian’in yasalarına değil, her türlü yasalara yabancı olurlar. “Güç haktır!” diyerek, vahşi yaşama dönerler. Bu nedenle, Bizans’ta, güçlü kurumlar ortaya çıkmaz.
Yürürlüğe girdikten sonra yasalar hakkında yorum yapmak yasaklanır. Sadece, İmparator yorum yapabilir.
Justinian’in hazırlattığı yasalar kısmen Saray için geçerli olur. Süre içinde, Saray ile dışındakiler birbirlerinden ayrılırlar. Bizans’ta, Sarayın içindekiler ve dışındakiler hep birlikte yasalara yabancı olurlar. Darbe, komplo ve entrika ile Bizans yöneticileri varlıklarını sürdürmeye çalıştılar.

Bizans Sarayı geleneklerinin çoğunluğu Osmanlı Sarayına yerleşir.